تحقیقات نشان دادهاند تجربههای آسیبزای دوران کودکی میتوانند اثرات روانی و هیجانی طولانیمدتی در بزرگسالی ایجاد کنند و با مشکلات سلامت روان ارتباط قوی داشته باشند. همچنین هرچه کودک در سالهای رشد خود آزار، خشونت یا ناامنی بیشتری را تجربه کند، احتمال بروز علائم روانی در بزرگسالی بیشتر میشود.
در بسیاری از موقعیتهای تروماتیک، افراد گزارش میکنند که بدنشان قفل شده، خشکشـان زده یا توانایی واکنش نشان دادن را از دست دادهاند. این تجربه ممکن است برای بسیاری از افراد گیجکننده باشد، اما پژوهشگران توضیح میدهند که چنین واکنشهایی بخشی از پاسخ طبیعی سیستم عصبی به شرایط تهدیدکننده هستند.
برای درک بهتر این موضوع، لازم است ابتدا با نحوه واکنش بدن در موقعیتهای خطرناک آشنا شویم.
در موقعیتهای بسیار خطرناک یا تروماتیک، بدن انسان گاهی قبل از آنکه فرد فرصت فکر کردن یا تحلیل آگاهانه داشته باشد واکنش نشان میدهد. این واکنشها بیشتر توسط بخشهای قدیمیتر مغز و سیستم بقا کنترل میشوند.
برای مثال اگر ناگهان متوجه شویم ماشینی با سرعت به سمت ما میآید، معمولاً ابتدا بهطور خودکار فرمان را میچرخانیم یا فرار میکنیم و چند لحظه بعد تازه متوجه ترس و خطر میشویم.
این موضوع نشان میدهد که واکنش بدنی میتواند قبل از پردازش کامل ذهنی اتفاق بیفتد. در واقع سیستم بقا تلاش میکند در کوتاهترین زمان ممکن فرد را از خطر محافظت کند.
پژوهشگران واکنشهای دفاعی بدن را به دو نوع اصلی تقسیم میکنند:
هر یک از این دو الگو در شرایط خاصی فعال میشوند و هدف مشترک هر دو، محافظت از فرد در برابر خطر است.
در دفاع فعال، بدن برای «جنگیدن یا فرار کردن» آماده میشود. شدت این واکنش بسته به نوع خطر متفاوت است.
در این حالت:
هدف این واکنش، محافظت از فرد و دور شدن از خطر است.
زمانی که دفاع فعال فعال میشود، تمام توجه بدن و سیستم عصبی بر شناسایی تهدید و واکنش مناسب متمرکز میشود. در چنین شرایطی، فرد آمادگی بیشتری برای اقدام و حرکت پیدا میکند.
گاهی فرار یا مقابله ممکن نیست یا حتی میتواند خطر را بیشتر کند. در این شرایط بدن ممکن است وارد حالت دفاع منفعل شود.
در دفاع منفعل ممکن است موارد زیر دیده شوند:
این حالت زمانی رخ میدهد که سیستم عصبی تشخیص میدهد جنگیدن یا فرار کردن نمیتواند راهحل مناسبی برای بقا باشد.
پژوهشگران توضیح میدهند که برای کودکی که مورد سوءاستفاده جسمی یا جنسی قرار گرفته یا شاهد خشونت بوده است، تلاش برای جنگیدن یا فرار کردن اغلب بیفایده یا خطرناک است.
در چنین شرایطی، سیستم عصبی کودک ممکن است به طور خودکار دفاع منفعل را انتخاب کند، چون این روش برای بقا امنتر به نظر میرسد.
به همین دلیل بعضی کودکان در موقعیتهای آسیبزا:
این واکنشها معمولاً انتخاب آگاهانه نیستند، بلکه پاسخ غریزی سیستم عصبی برای محافظت از فرد در شرایط تهدیدکنندهاند.
در برخی موقعیتهای خطرناک، وقتی دفاع فعال یعنی جنگیدن یا فرار کردن ممکن نباشد، دفاع منفعل بهترین گزینه برای بقا میشود.
برای مثال زمانی که فرد نمیتواند از مهاجم فرار کند یا از او پیشی بگیرد، بدن ممکن است بهطور خودکار وارد حالتهایی مانند بهت، بیحرکتی یا تسلیم شود.
در این شرایط، سیستم عصبی راهکاری را انتخاب میکند که از نظر آن بیشترین احتمال بقا را فراهم میکند.
پیتر لوین (۱۹۹۷) معتقد بود معمولاً ابتدا برانگیختگی شدید و دفاع فعال یعنی جنگ یا گریز فعال میشود و اگر این واکنش مؤثر نباشد، بدن به سمت بیحرکتی و دفاع منفعل میرود.
بر اساس این دیدگاه، ابتدا سیستم عصبی تلاش میکند از طریق اقدام فعال از فرد محافظت کند و در صورت ناکارآمد بودن این تلاش، واکنشهای دفاع منفعل ظاهر میشوند.
با این حال برخی پژوهشگران دیگر مانند نیینهاوس (۱۹۹۸) و پورگس (۱۹۹۵) معتقدند این ترتیب همیشه یکسان نیست.
در بعضی شرایط، فرد ممکن است بدون اینکه ابتدا تلاش برای جنگ یا فرار کند، مستقیماً وارد حالت دفاع منفعل شود.
این موضوع بهویژه در کودکان دیده میشود، زیرا کودکان هنوز توانایی واقعی برای مقابله یا فرار ندارند و بنابراین از سنین پایین ممکن است از این نوع دفاع استفاده کنند.
این دیدگاه نشان میدهد که دفاع منفعل همیشه مرحله دوم واکنش دفاعی نیست و در برخی شرایط میتواند نخستین پاسخ سیستم عصبی باشد.
وقتی بدن در حالت دفاع منفعل قرار میگیرد، کارکردهای عادی ذهن و بدن تغییر میکند.
در این حالت:
این تغییرات نشان میدهند که بدن و ذهن در شرایط دفاع منفعل به شکل متفاوتی عمل میکنند.
در وضعیت دفاع منفعل، واکنشهای عضلانی نیز دچار تغییر میشوند.
در این وضعیت ممکن است عضلات بسیار سفت اما بیحرکت شوند یا برعکس شل و بیانرژی به نظر برسند.
بسیاری از افراد گزارش میکنند که در چنین لحظههایی حرکت کردن برایشان بسیار دشوار بوده یا حتی احساس فلج شدن داشتهاند.
این تجربه یکی از واکنشهای شناختهشدهای است که در شرایط تروماتیک میتواند رخ دهد.
در بسیاری از تجربههای تروماتیک، حرکات دفاعی که بدن به طور طبیعی برای محافظت انجام میدهد بهطور کامل اجرا نمیشوند.
در نتیجه فرد ممکن است به جای اقدام کردن، دچار بهت و بیحرکتی شود.
این واکنش میتواند بخشی از پاسخ سیستم عصبی به شرایطی باشد که در آن امکان جنگیدن یا فرار کردن وجود ندارد یا بسیار محدود است.
پژوهشگران برای توضیح این موضوع به مثالهایی اشاره میکنند.
برای مثال:
در چنین موقعیتهایی، فرد ممکن است نتواند واکنش دفاعی مورد انتظار را انجام دهد و به جای آن بیحرکتی یا بهت را تجربه کند.
تحقیقات نشان دادهاند تجربههای آسیبزای دوران کودکی میتوانند اثرات روانی و هیجانی طولانیمدتی در بزرگسالی ایجاد کنند و با مشکلات سلامت روان ارتباط قوی داشته باشند. همچنین هرچه کودک در سالهای رشد خود آزار، خشونت یا ناامنی بیشتری را تجربه کند، احتمال بروز علائم روانی در بزرگسالی بیشتر میشود.
در موقعیتهای بسیار خطرناک یا تروماتیک، بدن گاهی پیش از آنکه فرد فرصت فکر کردن یا تحلیل آگاهانه داشته باشد واکنش نشان میدهد. پژوهشگران این واکنشها را به دو نوع اصلی دفاع فعال و دفاع منفعل تقسیم میکنند.
در دفاع فعال، بدن برای جنگیدن یا فرار کردن آماده میشود و تمرکز، هوشیاری و آمادگی حرکتی افزایش پیدا میکند. اما زمانی که فرار یا مقابله ممکن نباشد، سیستم عصبی ممکن است دفاع منفعل را انتخاب کند که با بهتزدگی، بیحرکتی، تسلیم یا خاموش شدن واکنشهای فعال همراه است.
پژوهشگران معتقدند این واکنشها بهویژه در کودکان دارای تجربه سوءاستفاده یا خشونت بیشتر دیده میشوند، زیرا کودکان معمولاً توانایی واقعی برای مقابله یا فرار ندارند. همچنین در حالت دفاع منفعل، توانایی ارزیابی موقعیت، حل مسئله، تفکر منطقی و واکنشهای حرکتی ممکن است کاهش پیدا کند و فرد احساس کند قادر به حرکت یا دفاع از خود نیست.
در بسیاری از تجربههای تروماتیک نیز حرکات دفاعی طبیعی بدن به طور کامل اجرا نمیشوند و فرد ممکن است به جای اقدام کردن، دچار بهت و بیحرکتی شود.
ترومای پیچیده یکی از عمیقترین و ماندگارترین انواع آسیبهای روانی است که معمولاً نتیجه چندین تجربه آسیبزا در طول زمان است؛ بهخصوص وقتی این ...
ترومای مزمن چگونه ایجاد میشود؟ تروما یا آسیب روانی میتواند در شرایط مختلفی شکل بگیرد. یکی از انواع مهم آن ترومای مزمن است. ترومای ...
ترومای حاد چگونه ایجاد میشود؟ تروما یا آسیب روانی زمانی ایجاد میشود که فرد با تجربهای بسیار استرسزا، ترسناک یا دردناک روبهرو شود؛ تجربهای ...
آیا سختیهای دوران کودکی میتوانند باعث پیری زودرس شوند؟ آیا میدانستید اتفاقات ناخوشایند در دوران کودکی میتوانند روی سرعت رشد بدن و حتی مغز ...
آیا مغز پس از تروما توانایی تغییر دارد؟ تحقیقات جدید نشان میدهد حتی مغزی که تحت تأثیر تروما یا استرس طولانیمدت قرار گرفته، همچنان ...
ارتباط واکنشهای دفاعی بدن با علائم تروما برخی پژوهشگران معتقدند اگر واکنشهای دفاعی طبیعی بارها ناتمام بمانند، ممکن است به مرور زمان در ایجاد ...
